40. Nouum testamentum grece & latint in academia complutensi nouiter impressum. [Souscription.] Ad perpetuam laudem et gloriam dei & domini nostri iesu christi hoc sacrosanctum opus noui testamenti & libri SEIZIEME SIECLE. 113 vite grecis latinisque characteribus nouiterimpressum atque stu- diosissime emendatum : felici fine absolutu est in hac preclaris- sima Coplutensi vniuersitate : de madato & sumptibus Reueren- dissimi in christopatris&illustrissimi diii domini fratris Fracisci Ximenez de Cisneros tituli sancte Balbine sancte Romane ecclie presbyteri cardinalis hispanie Archiep~i toletani & HispaniaB) pri- matis ac regnoR) castelle archicacellarij : induslria & solertia honorabilis viri Arnaldi guilielmi de Brocario artis impressorie magistri. Anno domini Millesimo quingentesimo decimo quarto. Mensis ianuarij die decimo. Ce volume faisant partie de Bible polyglotte dite de Ximenes, nous croyons utile de donner, d'apres Brunet, la description des six volumes dont elle se compose. « Gette Polyglotte, executee par les ordres et aux depens du cardinal Xi- menes, dont elle a retenu le nom, est la premiere qui ait ete publiee. Bien moins complete que les autres polyglottes, elle ne se recommande guere que par sa grande rarete, ce qui suffit cependant pour lui conserver une valeur considerable dans le commerce. Vendue 710 fr. maroquin rouge, La Valliere; 929 fr. maroquin rouge, Soubise; 65- liv. sterl. Willett; 375 florins, Meerman; 500 fr. librairie De Bure; 16 liv. le due de Sussex; 760 fr. 3e vente Quatremere. « On connait trois exemplaires de ce livre imprimes sur velin. Celui de Pinelli a ete achete 483 liv. sterl., en 1789, par M. de Mac-Carthy, et re- vendu 16 100 fr. apresledeces de ce dernier; ensuile 525 livres chez Hib- bert; apres avoir appartenu a M. Hall Standish, qui le legua au roi Louis- Philippe; il se trouve aujourd'hui dans la riche bibliotheque de M. le due d'Aumale [a Chantilly]. «Voici la description des six volumes. « Tome premier. 6 ff. de ρίέοεβ preliminaires, non compris I'intitule ainsi concu : Vetus testamentu multiplici lingua nUc primo impressum, etc. Suit le texte, dont les (290) ff. ne sont pas chiffres et qui unit avec le Dcuteronome par le registrc des cahiers, suivi de 2 ff. d'errata. Dans les pieces preliminaires se trouve une epitre du pape Leon X, datee de Rome, 22 mars 1520. « Tome deuxieme. Depuis Josue jusqu'aux Paralipomenes, suivis de l'o- raison de Manasses en latin et du registre des cahiers; 256 ff. non chiffres. En tetc du volume est un f. separe qui contient I'intitule : Secuda pars Veteris testamenti, etc. et a la fin se trouvent 2 ff. d'errata. κ Tome troisieme. Depuis Esdras jusqu'a l'Ecclesiastique, suivi du I1IBLIOGIUPHIE IIKLLKNIQUE. 8 114 B1BLI0GRAPHIE HELLENIQUE. registre; 199 ff. non chiffrds. II y a au commencement 2 ff. sdpares, y compris I'intitule : Tertia pars, etc.; et a la fin 1 seul f. d'errata. « Tome quatrieme. 1517. Isa'ie.— Les Machabees, sans registre (244ff. non chiffres, signat. aiiij. — pp. 3 et 59 ff. non chiffros, signat. A-Giii). Au commencement sont 2 ff. separes, y compris l'intitulo : Quarta pars, etc., et a la fin 3 ff. qui contiennent une souscription et les errata. « TOME CINQUIEME. 1514. Commence par 4 ff. preliminaires, y com- pris I'intitule : Nouum testamentum, etc. [voy. ci-dcssus]. Suit tout le Nouveau Testament, y compris 1'Apocalypse, dont le dernier f. [v°] contient une souscription [reproduite ci-dessus] encadree dans une bordure (cette partien'a pas de registre; elle est de 218 ff. non chiffres, signat. A-MMv; la signature MM est de 8 ff., y compris 1 f. contenant des vers grecs [re- produits plus loin] et des vers latins). Entre les signat. Q et R est un ca- hier de 6 ff. en grec, avec la signature a, et dont le sommaire de la pre- miere colonne est : 'Αποδημία τοϋ άγιου Παύλου τοΟ άπος-όλου. Viennent ensuite : 1° Inlerpretation.es hebreorum nominum, etc. 10 ff. signat. a; 2° Introductio qua breuissima ad grecas litteras, 39 ff. signat. a-giii. « Tome sixieme. 1515. Renferme : 1° un f. separo, intitule : Vocabula- rium hebraicum alque chaldaicu totius veteris testamenti cu alijs trac- tatibus, etc. — 2° Interprelationes hebraicorum : chaldeorum : greco- rumque nominum, etc., 24 ff. non chiffres, signat. A-D. — 3° Nomina... aliter scripta, etc., 2 ff. signat. E. — 4° Un index des noms latins, 8 ff. non chiffres. — 5° Introductiones artis gramatice hebraice, 15ff. chiffres. — 6° Vocabularium hebraicum tolius veteris testamenti, 172 ff. chiffrds. (i Ces diverses parties sont quelquefois placees dans un ordre different de celui que nous indiquons. « Une lettre du Dr. Adam Clarke au due de Sussex en date du 25 fe*- vrier 1824, inseree dans la deuxieme partie de la Bibliotheca Sussexiana (voy. Pettitgrew), pag. 12 et suiv., constate que le titre et les 6 ff. preli- minaires du premier volume de cette Polyglotte, ainsi que le f. du Nou- veau Testament (ou 5" vol.), qui contient la fin de l'epitre aux H6breux et le commencement des Actes des Apotres, ont όίέ imprimis deux fois et avec des differences typographiques. Pour ne parler ici que du f. servant de frontispice au 1" volume, ,jl differe dans deux excmplaires et par la bor- dure en bois qui l'entoure, et par la disposition typographique du titre, le- quel n'a que 6 lignes dans l'un, tandis que dans l'autre il en a 7, dont les deux dernieres sont ainsi : latina interpreta- tione. Dans l'exemplaire aux sept lignes, les armes du cardinal Ximenes, placets SEIZIEME SIECLE. 115 au centre de la page, sont tiroes en rouge; elles sont en noir dans l'exem- plaire aux six lignes. La derniere de ces six lignes est ainsi concue : sua latina iterpretatioe « M. Clarke pense que les exemplaires aux six lignes sont plus rares que los autres. » Bibliotheque nationale de Paris, A 26 Reserve. Voici les deux epigrammes qui se trouvent au f. 8 r° du cahier MM du Nouveau Testament : ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΔΟΥΚΑ TOY ΚΡΗΤΟΣ. Εί πράξεις ό'σιαι άρετη τε βροτούς ές "Ολυμπον, ές μακάρων χώρον και βίον οίδεν άγειν, άρχιερεύς Ξιμένης θείος πέλει ¦ έ'ργα γάρ αΰτοΰ ήδε βίβλος, θνητοΐς άξια δώρα τάδε. ΝΙΚΗΤΟΥ ΤΟΥ ΦΑΥΣΤΟΥ. Ζευς, μακάρων κράντωρ πανυπέρτατος οΰρανιώνων. έλλάδος ης γαίης πατρίδος είδε πόνους, τω Ξιμένει τ' έπέτελλ' έναλιγκίω άθανάτοισι την σοφίην βίοτόν θ' Ελλάδος ώραν έ'χειν. Του δ' άνά κηδοσύνην και ές ήέλιον καταδύντα, κείνης γηραλέης λαμπρά τέθηλε γένη. Ζώης μοι, ζωής Κρονίδα κεχαρισμένε θυμφ, ζωής άνθρώποις, τίμιε άρχιερεΰ. ΕΪνεκα σης άρετηςνεϋσε Ζευς· ώδε πέπρωται, έξεις αθανάτων δώματα μακρόβιος. Suivent trois pieces de vers latins en 1'honneur du cardinal Ximenes. En tete du volume, apres le titre, on litcette preface, qui est suivic de sa traduction latine. ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΕΝΤΕΥΞΟΜΕΝΟΥΣ. "Ινα μη θαυμάσης, ω σπουδαίε φιλόλογε, μηδέ σχτίς προς ημάς άη- δώς, εί έν [ττι] παρούση της Νέας Διαθήκης γραικοτυπώσει έτεροτρόπως 116 BIBLIOGRAPHIE HELLfiNIQUE. η εν της Παλαιάς τα στοιχεία μόνα άνευ των πνευμάτων καί τών τό- νων έντετυπωμένα εξεδόθη, προυργου νενομίκαμεν την τοϋ πράγματος τούτου α'ιτίαν πάσιν κατά τά πρώτα έμπεφανίσθαι · έ'στι δε καί τοιαύτη. Τους αρχαιότατους τών Ελλήνων χωρίς τ[οι]ούτων έν τοις χαρ*- κτήρσι κορυφών γράφειν ε'ιθισμένους σαφέστερόν έστιν ή πολλών δεϊσθαι μαρτυριών, καί γάρ δηλοΐ τοΰτο φανερώς παλαιά τίνα κοΰκ ολίγα τών αντιγράφων, οίον Καλλιμάχου ποιήματα καί τά Σιβύλλης έ'πη, καί πεπαλαιωμέναι έν τή Πόλει λίθων γλυφαί μόνοις απλώς γράμμασι έγκεχαραγμέναι, ώστε πάντως είναι πρόδηλον ραβδίσκων τούτων καί κεραιών υπερθέσεις έν τή πρώτη εκείνη της γλώττης ελληνικής γενε- σιουργία μη έπινενοημένας, μήτε προς όλόκληρον της αυτής φωνής τελειότητα πανταχόθεν συντετακυίας. Επειδή δε καί πάσαν την Νέαν Διαθήκην, τοϋ κατά Ματθαίον ευαγγελίου καί της προς Εβραίους επι- στολής δεόντων, ελληνική άπ' αρχής διαλέκτω ώσπερ καί υπό του αγίου πνεύματος έχρηματίσθη συγγεγράφθαι πάντες όμολογοϋσιν, έδοξε καί ήμΐν άρχαίαν έν αυτή της αυτής γλώττης παλαιότητα καί μεγα- λοπρέπειαν δσίως διατηρεϊν καί την βίβλον άνευ όπωσοΰν ελαχίστων προσθηκών, αρχαίων γραφών δίκην, έκδιδόναι, ώς μη φανώμεν πράγμα οΰτως δή τοι Ιερόν καί α'ιδεσίμης μεγαλοφροσύνης πλήρες κατ' άλλο- τρίας αΰτω προσεπιβεβλημένας καί νέας εργασίας άνακαινοτομήσαι. Προς δε τούτοις, Λ τάληθές-λεκτέον εστί, ή τών πνευμάτων καί τόνων ένδεια τοις όσονδήποτε έν τοις έλληνικοϊς λόγοις γεγυμνασμένοις ουδέν πρόσκομμα έπιφέροιεν άν · λέγω δε προς την ειλικρινή τών λεγομένων εννοιαν αναφερών · οΰ μην άλλα μή τις άπορήση έν ποία τών συλλαβών προσήκει τον τόνον έφαρμόζειν, απλή μόνον έν ταΐς πολυσυλλάβοις λέξεσι κεραία προσηρτήθη · οΰ μέντοι τόνος αύτη ελληνικός ύπολα- βέσθω, άλλα γνωμόνιόν τι καί σημεϊον ΰφ' ού άπευθύνοιτ' άν Ό φιλο- μαθής, ώστε μή διαμαρτάνειν ποτέ έν τή εκφορά καί ευρυθμία τών λέξεων. Έν δε της λρχαίας Διαθήκης ελληνική έκδόσει ότι αυτή μετά- φρασις παντη που, αλλ ου πρωτοποίητος σύνταξις, οΰκ έδοξέ τ\ έκ τής κοινής έν τω γράφειν συνήθειας ή άφαιρεινή έναλλάξαι. Επειδή δε οΰ SE1ZIEME SIECLE. 117 τοις πολυμαθέσι μόνον άλλ' άπασι καθόλου τοις περί την άγίαν Γρα- φών σχολάζουσι συντελεϊν ή βίβλος αύτη πεφιλοτίμηται, ε

Nouum testamentum

  1. Βιβλιογραφικό Λήμμα
  2. Nouum testamentum